و امّا بيان اجناس عشره جنس اوّل : [ بر حسب حركت در اقطار ثلاثه ] مأخوذ از مقدار چيزى است كه حركت مىنمايد از شريان در طرف افراط و تفريط قطرى از اقطار و وسط آن . و اقسام بسايط آن نُه است ؛ جهت آن كه : اقطار هر جسمى سه است ؛ طول و عرض و عمق . و طول ، عبارت از مقدار محسوس انبساط شريان است از طول ساعد به قدرى كه بيرون از لحم است . و عرض ، عبارت از مقدار محسوس آن است در عرض ساعد . و عمق ، مقدار محسوس آن است در مسافت انبساط ، نزد ارتفاع و انخفاض آن از سر انگشتان . و هر يك از اين‌ها منقسم به سه قسم مىگردد ؛ يكى در حدّ وسط و اعتدال و يكى در طرف افراط و يكى در طرف تفريط . و « 1 » افراط در طرف طول [ را ] طويل ، و تفريط آن را قصير ، و متوسّط را معتدل ميان هر دو نامند . و افراط در عرض را عريض ، و تفريط آن را ضيق ، و متوسّط [ آن ] را معتدل ميان هر دو . « 2 » و افراط در طرف عمق و ارتفاع را مشرف ، و تفريط آن را منخفض ، و متوسّط را « 3 » معتدل ميان هر دو [ مىنامند ] . [ مخفى نماند كه ] اين امور ، اضافىاند [ و لذا ] شناخته مىشوند به اضافهء نبض معتدل المزاج . به بيان ديگر آن كه : « طويل » ، آن است كه تجاوز نمايد انبساط طولى آن از مقدار چهار انگشت نابض متوسّطة الخلقة [ در ] انگشتان . و « قصير » ، آن كه كم‌تر از چهار انگشت باشد . و « معتدل » ، آن كه مساوى باشد .

--> ( 1 ) . الف : ( و ) حذف شده . ( 2 ) . ب : و متوسط ميان هر دو را معتدل خوانند . ( 3 ) . الف : ( را ) حذف شده .